Gönderen Konu: Kayaçların Oluşumu  (Okunma sayısı 116 defa)

Çevrimdışı CeeMoo

  • Kahraman Üye
  • İleti: 1200
  • Eğlence Mekanı
Kayaçların Oluşumu
« : 14 Kas 2014 23:05 »
kayaç nedir - kayaç çeşitleri - tortul kayaçlar - başkalaşım kayaçları - organik kayaçlar - kimyasal kayaçlar



Kayaç,  bir ya da daha fazla mineralin bir araya gelmesiyle oluşmuş bütündür.  Granit ve bazalt çeşitli minerallerden, kumtaşı değişik özelliklerde kum  boyutundaki tanelerin sıklaşmasından, mermer ve kuvarsit tek bir  mineralden oluşmuş kayaçlardır.

Doğada 45 tür kayaç bulunur. Bunlar Tortul, Magmatik ve Metamorfik  kayaçlardır. Magmatik kayaç yerin derinliklerinde bulunan çeşitli  elementlerce zengin eriyik olan magmanın derinlerde ya da yüzeyde  katılaşması sonucu oluşur.

 

Metamorfik kayaçlar var olan magmatik ya da tortul kayacın yüksek  sıcaklık ve basınç altında değişime uğraması sonucu oluşur. Tortul  kayaçlar ise magmatik, metamorfik ya da tortul kayaçların ayrışması,  aşınması ve bir çökelme havzasında birikmesi ve ardından taşlaşması  sonucu oluşur. Magmatik ve metamorfik kayaçlar tüm yer yuvarının yüzde  95'ini meydana getirmesine karşın yer kabuğunun sadece yüzde 25'lik  kısmını oluşturur.

 

Kayaçlar sürekli döngü halindedir. Bir magmatik kayaç sıcaklık ve/veya  basınç altında metamorfik kayaca, metamorfik bir kayaç sıcaklıkla  eriyerek magmaya ardından da magmatik kayaca, hem magmatik kayaç hem de  metamorfik kayaç ayrışarak tortul kayaca dönüşür. Buna kayaç döngüsü adı  verilir.

 

Kayaçlar oluşumları sırasındaki doğal ortamı yansıtan belgelerdir. Yer  kabuğunun jeolojik gelişmesinin izleri kayaç üzerinde izlenmiştir. Bu  nedenle onlar yer kabuğunun doğal belgeleri sayılır.

 

Bugün yeryüzünde hüküm süren fiziksel olaylar, akarsuların aşındırma ve  taşıma etkileri, çöllerin ve denizlerin değişik bölgelerinde farklı  tortulların çökertilmesi, yeryüzünün değişik iklim kuşaklarının  bulunması gibi jeolojik olayla bütün yer tarihi boyunca hep aynı  şekilde, aynı düzende oluşmuştur. Yani eski jeolojik devirlere ait  kayaçların oluşumu bugün yeryüzünde hüküm süren fiziksel olayların ışığı  altında yorumlanabilir. Böylece kayaçlar oluşumu sırasında mevcut olan  doğal ortamı aynen yansıtırlar.

 

Tortul kayaçlar Su ve rüzgâr yeryüzünü değiştirebilir. Bu kuvvetler,  kayaçları kırarak, küçük parçalara ayırır. Bu partiküller farklı  yerlerde yerleşirler. Buralarda, küçük parçacıklar toparlanarak, basınç  altında çimentolaşıp daha büyük kayaçları meydana getirirler. Bu  kayaçlar, genellikle suda oluşur ve magmatik kayaçlardan daha  yumuşaktırlar. Tortul kayaçlar, birçok tabakaları meydana getirir ve  fosilce zengindir. Tortul kayaçlar tüm yeryuvarının %5'ini, yer  kabuğunun ise yüzde 75'ini meydana getirir. Tortul kayaçların yüzde 95'i  suda oluşmuştur.

Tortul kayaçların kırıntılı, organik ve kimyasal olmak üzere üç tipi vardır.

 

Kırıntılı tortul kayaçlar Çeşitli büyüklükteki taş ve mineral parçalarda  karalardaki ve denizlerdeki tortullaşma havzalarını çökelmeleriyle  meydana gelen taneli kayaçlardır. Değişik boyuttaki taneleri  birbirleriyle çimento maddeleriyle birleşmeleri sonucu çimentolu  kayaçlar kum taşı, kireç taşı gibi taneleri birbirine bağlayarak madde  bulunmadığından çimentosuz tortul kayaçlar oluşur.

 

Kırıntılı tortul kayaçlar tane çapı 2 mm'den büyük ve çakıl, moloz,  konglomera gibi kayaçlardır. 2 mm'den 0,2 mm'ye kadar olan kısma kum,  karışık kum, kumtaşı, kuvarsit, gibi kayaçlardır. Tane çapı 0,2 mm'den  0,02 m^'ye kadar olan kısım mil ondan daha küçükler genellikle mil+kil  şeklinde geçer. organik tortullar çeşitli bitki ve hayvan kalıntılarını,  uzun zaman eşliğinde fosilleşip başkalaşmalarıyla oluşurlar. En uzun  sürede oluşan kayaçlardan biridir. Özellikle bitki fosillerinin oluştuğu  alanlarda yoğunlukta olmaktadırlar.

 

Organik tortul kayaçlar Bitki ve hayvan kalıntılarının birikmesi  sonucunda oluşur.Silisli, karbonatlı ve karbonlu organik tortul kayaç  türleri vardır.

 

Kimyasal tortul kayaçlar Dolgun eriyiklerin çökelmesi sonucu meydana  gelirler. Mağaralardaki sarkıt ve dikitler, deniz kıyılarındaki kireçli  ve demirli oolitler, kapalı göllerin kenarlarındaki tuz oluşumları su  kaynakları etrafındaki traverten oluşumları %35'i kadar kireç taşları  oluşturur. Kireç taşları yapı taşı, stabilize malzeme, kireç yapımında  ve döşemecilikte, çelik sanayiinde ve ilaç sanayiinde kullanılır.

Magmanın yükselerek yer kabuğunun içerisine girmesi veya derinliklerinde  yeryüzünde soğuyarak katılaşması sonucu oluşan kayaç türüdür. Magmatik  kayaçlar temel olarak silikat minerallerinden oluşmuşlardır.

 

İki değişik tortul kayaç çeşidi: kireçtaşı tabakası kireçli şistin üzerinde. Cumberland Platosu, Tennessee.

Üç ana kayaç türünden (tortul kayaçlar, magmatik kayaçlar, metomorfik  kayaçlar ya da Başkalaşım kayaçları) biri olan tortul kayaçlar,  yeryüzünde çok görülen kayaçlardır ve Dünya'nın yüzeyinin yaklaşık yüzde  75'ini yerkabuğunun ise yaklaşık yüzde 8'ini kaplarlar. Bunlar  genellikle tabakalı olarak bulunurlar ve içerlerinde organizma  kalıntıları (fosil) bulundururlar. Sarkıt ve dikitler bu kayaçların  oluiturduğu jeolojik yapılara örnek olabilirler.

 

Tortul kayaçların büyük bir kısmı dış etmenler tarafından yeryüzünün  aşındırılmasıyla meydana gelen çeşitli büyüklükteki unsurların taşınarak  çukur sahalara (göl, deniz ve okyanus tabanları gibi) biriktirilmesi  sonucu oluşmuşlardır. Bu olaya genel anlamda tortullaşma denir. Biriken  unsurlar önceleri boşluklu gevşek bir yapıya sahiptirler. Fakat zamanla  sıkışıp sertleşirler. Bir birikme sahasında, sonradan biriken unsurlar  öncekiler üzerinde birikerek ağırlıkları vasıtasıyla basınç yaparlar. Bu  basınç sonucu unsurlar, aralarındaki boşlukların küçülmesi ve büyük  ölçüde ortadan kalkmasıyla sıkışır ve sertleşirler. Tortul depoların  veya kayaçların oluştukları ortamlar yerden yere farklılık gösterirler.

 

 

TORTUL KAYAÇLAR DÖRT DEÐİşİK şEKİLDE OLUşABİLİRLER:

 

Erozyona uğramış diğer kayaçların çökelmeleriyle (bunlara kırıntılı (klastik) tortul kayaçlar da denir),

tortuların birikmesi ve sağlamlaşması ile, biyolojik aktivitelerin  sonucu oluşan tortulların depolanması ile ve eriyiklerden çökelme sonucu  ile.

Tortul kayaçların oluşmasında dört önemli süreç vardır. Bunlar erozyon, taşınma, birikme ve sıkışmadır.

 

OLUşUMLARI

 

Yeryüzüne ulaşan magmatik kayaçlar, iklim olayları ve çeşitli dış  etkenlerlerle (akarsu, sel suları, rüzgarlar vb.) karşılaştıklarında  zamanla parçalanarak çözülürler. Bu şekilde dağılan küçük parçalar yine  çeşitli dış etkenlerle taşınarak çukur olan göl ve deniz sahalarında  birikir ve buralarda sıkışmaya uğrarlar. Bu şekilde tortullanıp sıkışan  küçük parçalar tortul kayaçları oluştururlar.

 

Başkalaşım kayaçları, magmatik ve tortul kayaçların çeşitli etkilerle  (örneğin basınç, sıcaklık) değişikliğe uğraması sonucu oluşur. Mermer  başkalaşım kayaçlara örnek olarak verilebilir.başkalaşım kayaçları  kalker,kil taşı,kum taşı,granit ve kömürdür. gnays, elmas, şist de bu  kayaçlara diğer örneklerdir.