Gönderen Konu: Volkanik Taşlar  (Okunma sayısı 130 defa)

Çevrimdışı CeeMoo

  • Kahraman Üye
  • İleti: 1200
  • Eğlence Mekanı
Volkanik Taşlar
« : 14 Kas 2014 23:05 »
oluşumlarına göre taş çeşitleri - volkanik taşların oluşumu - püskürük volkanik taşlar - tortul taşlar



Yerkabuğunun  ana malzemesi taşlardır. Çeşitli minerallerden ve organik maddelerden  oluşan katı, doğal maddelere taş ya da kayaç denir. Yer üstünde ve  içinde bulunan tüm taşların kökeni magmadır. Ancak bu taşların bir kısmı  bazı olaylar sonucu değişik özellikler kazanarak çeşitli adlar  almıştır. Oluşumlarına göre taşlar üç grupta toplanır.

 

Püskürük (Volkanik) Taşlar

Tortul Taşlar

Başkalaşmış (Metamorfik) Taşlar

 

UYARI: Tortul taşları, püskürük ve başkalaşmış taşlardan ayıran en önemli özellik fosil içermeleridir.

 

Püskürük (Volkanik) Taşlar

 

Magmanın yeryüzünde ya da yeryüzüne yakın yerlerde soğumasıyla oluşan taşlardır.

Katılaşım taşları adı da verilen püskürük taşlar magmanın soğuduğu yere göre iki gruba ayrılır.

 

 Dış Püskürük Taşlar

 İç Püskürük Taşlar

 

Dış Püskürük Taşlar

 

Magmanın yeryüzüne çıkıp, yeryüzünde soğumasıyla oluşan taşlardır.  Soğumaları kısa sürede gerçekleştiği için Küçük kristalli olurlar. Dış  püskürük taşların en tanınmış örnekleri bazalt, andezit, obsidyen ve  volkanik tüftür.

 

 

Bazalt: Koyu gri ve siyah renklerde olan dış püskürük bir taştır.  Mineralleri ince taneli olduğu için ancak mikroskopla görülebilir.  Bazalt demir içerir. Bu nedenle ağır bir taştır.

 

Andezit: Eflatun, mor, pembemsi renkli dış püskürük bir taştır. Ankara taşı da denir. Dağıldığında killi topraklar oluşur.

 

Obsidyen (Volkan Camı): Siyah, kahverengi, yeşil renkli ve parlak dış  püskürük bir taştır. Magmanın yer yüzüne çıktığında aniden soğuması ile  oluşur. Bu nedenle camsı görünüme sahiptir.

 

Volkanik Tüf: Volkanlardan çıkan kül ve irili ufaklı parçaların üst üste  yığılarak yapışması ile oluşan taşlara volkan tüfü denir.

 

İç Püskürük Taşlar

 

Magmanın yeryüzünün derinliklerinde soğuyup, katılaşmasıyla oluşan  taşlardır. Soğuma yavaş olduğundan iç püskürükler iri kristalli olurlar.  İç püskürük taşların en tanınmış örnekleri granit, siyenit ve  diyorittir.

 

Granit: İç püskürük bir taştır. Kuvars, mika ve feldspat mineralleri  içerir. Taneli olması nedeniyle mineralleri kolayca görülür. Çatlağı çok  olan granit kolayca dağılır, oluşan kuma arena denir.

 

Siyenit: Yeşilimsi, pembemsi renkli iç püskürük bir taştır. Adını  Mısır’daki Syene (Asuvan) kentinden almıştır. Siyenit dağılınca kil  oluşur.

 

Diyorit: Birbirinden gözle kolayca ayrılabilen açık ve koyu renkli  minerallerden oluşan iç püskürük bir taştır. İri taneli olanları, ince  tanelilere göre daha kolay dağılır.

 

Tortul Taşlar

 

Denizlerde, göllerde ve çukur yerlerde meydana gelen tortulanma ve  çökelmelerle oluşan taşlardır. Tortul taşların yaşı içerdikleri  fosillerle belirlenir. Tortul taşlar, tortullanmanın çeşidine göre 3  gruba ayrılır.

 

Kimyasal Tortul Taşlar

Organik Tortul Taşlar

Fiziksel Tortul Taşlar

 

Fosil: Jeolojik devirler boyunca yaşamış canlıların taşlamış kalıntılarına fosil denir.

 

Kimyasal Tortul Taşlar

 

Suda erime özelliğine sahip taşların suda eriyerek başka alanlara  taşınıp tortulanması ile oluşur. Kimyasal tortul taşların en tanınmış  örnekleri jips, traverten, kireç taşı (kalker), çakmaktaşı (silex)’dır.

 

Jips (Alçıtaşı): Beyaz renkli, tırnakla çizilebilen kimyasal tortul bir taştır. Alçıtaşı olarak da isimlendirilir.

 

Traverten: Kalsiyum biokarbonatlı yer altı sularının mağara  boşluklarında veya yeryüzüne çıktıkları yerlerde içlerindeki kalsiyum  karbonatın çökelmesi sonucu oluşan kimyasal tortul bir taştır.

 

Kalker (Kireçtaşı): Deniz ve okyanus havzalarında, erimiş halde bulunan kirecin çökelmesi ve taşlaşması sonucu oluşan taştır.

 

Çakmaktaşı (Silex): Denizlerde eriyik halde bulunan silisyum dioksitin  (SİO2) çökelmesi ile oluşan taştır. Kahverengi, gri, beyaz, siyah  renkleri bulunur. Çok sert olması ve düzgün yüzeyler halinde kırılması  nedeniyle ilkel insanlar tarafından alet yapımında kullanılmıştır.

 

Organik Tortul Taşlar

 

Bitki ya da hayvan kalıntılarının belli ortamlarda birikmesi ve zamanla  taşlaşması sonucu oluşur. Organik tortul taşların en tanınmış örnekleri  mercan kalkeri, tebeşir ve kömürdür.

 

Mercan Kalkeri: Mercan iskeletlerinden oluşan organik bir taştır. Temiz,  sıcak ve derinliğin az olduğu denizlerde bulunur. Ada kenarlarında  topluluk oluşturanlara atol denir. Kıyı yakınlarında olanlar ise, mercan  resifleridir.

 

Tebeşir: Derin deniz canlıları olan tek hücreli Globugerina  (Globijerina)’ların birikimi sonucu oluşur. Saf, yumuşak, kolay  dağılabilen bir kalkerdir. Gözenekli olduğu için suyu kolay geçirir.

 

Kömür : Bitkiler öldükten sonra bakteriler etkisiyle değişime uğrar.  Eğer su altında kalarak değişime uğrarsa, C (karbon) miktarı artarak  kömürleşme başlar. C miktarı % 60 ise turba, C miktarı % 70 ise linyit, C  miktarı % 80 – 90 ise taş kömürü, C miktarı % 94 ise antrasit adını  alır.

 

Fiziksel (Mekanik) Tortul Taşlar

 

Akarsuların, rüzgarların ve buzulların, taşlardan kopardıkları parçacıkların çökelip, birikmesi ile oluşur.

 

Fiziksel (mekanik) tortul taşların en tanınmış örnekleri kiltaşı (şist), kumtaşı (gre) ve çakıltaşı (konglomera)’dır.

 

Kiltaşı (şist): Çapı 2 mikrondan daha küçük olan ve kil adı verilen  tanelerin yapışması sonucu oluşan fiziksel tortul bir taştır.

 

Kumtaşı (Gre): Kum tanelerinin doğal bir çimento maddesi yardımıyla yapışması sonucu oluşan fiziksel tortul bir taştır.

 

Çakıltaşı (Konglomera): Genelde yuvarlak akarsu çakıllarının doğal bir çimento maddesi yardımıyla yapışması sonucu oluşur.

 

Başkalaşmış (Metamorfik) Taşlar

 

Tortul ve püskürük taşların, yüksek sıcaklık ve basınç altında  başkalaşıma uğraması sonucu oluşan taşlardır. Başkalaşmış taşların en  tanınmış örnekleri mermer, gnays ve filattır.

 

Mermer: Kalkerin yüksek sıcaklık ve basınç altında değişime uğraması, yani metamorfize olması sonucu oluşur.

 

Gnays: Granitin yüksek sıcaklık ve basınç altında değişime uğraması yani metamorfize olması sonucu oluşur.

 

Filat: Kiltaşının (şist) yüksek sıcaklık ve basınç altında değişime uğraması yani metamorfize olması sonucu oluşur.

 

Yeraltı Zenginliklerinin Oluşumu

 

Yerkabuğunun yapısı ve geçirmiş olduğu evrelerle yer altı zenginlikleri  arasında sıkı bir ilişki vardır. Yer altı zenginliklerinin oluşumu 3  grupta toplanır:

 

Volkanik olaylara bağlı olanlar; Krom, kurşun, demir, nikel, pirit ve manganez gibi madenler magmada erimiş haldedir.

Organik tortulanmaya bağlı olanlar; Taş kömürü, linyit ve petrol oluşumu.

Kimyasal tortulanmaya bağlı olanlar; Kayatuzu, jips, kalker, borasit ve potas yataklarının oluşumu.